ÜNLÜLERLE İLGİLİ SES OLAYLARI

Düz geniş kalın ünlü: a
Düz geniş ince ünlü:  e
Düz dar kalın ünlü:    ı
Düz dar ince ünlü:     i

Yuvarlak geniş kalın ünlü: o
Yuvarlak geniş ince ünlü:  ö
Yuvarlak dar kalın ünlü:    u
Yuvarlak dar ince ünlü:     ü
Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık – İncelik Uyumu)
  • Türkçede bir sözcükte ilk hecenin ünlüsü kalınsa (a, ı, o, u), sonraki hecelerin ünlüsü de kalın (a, ı, o, u) ile biter. Sözcükte ilk hecenin ünlüsü inceyse (e, i, ö, ü), sonraki hecelerin ünlüsü de ince (e, i, ö, ü) olur.
güllerin , sonradan , sözcükler , kocaman
Not
  • Ekler büyük ünlü uyumuna göre (bazı ekler dışında) ses değişikliğine uğrar.
  • Türkçe olduğu halde, sonradan değişime uğrayarak ünlü uyumuna uymayan sözcükler de vardır.
  • Birleşik ve tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük – Yuvarlaklık Uyumu)
  • Bir kelimenin ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa sonraki hecelerde de düz ünlü bulunur.
  • Bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa sonraki hecede ya dar yuvarlak (u, ü) ya da geniş düz (a, e) ünlü bulunur.
gözlerini , kollarımızın

Not: Bir sözcükte küçük ünlü uyumu aranması için öncelikle o sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyması gerekir.
Ünlü Düşmesi
  • İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan iki heceli bazı sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde ikinci hecedeki ünlü düşer.
burun-u = burnu  ,  omuz-u = omzu , şehir-e = şehre
  • Bazı sözcükler türerken ünlü kaybına uğrar.
kavur-ul-mak = kavrulmak , ileri-le-mek = ilerlemek
  • İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcüklerle ‘olmak’ ve ‘etmek’ yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulurken dar ünlü düşer.
sabır + etmek = sabretmek , kayıt + olmak = kaydolmak
  • Bazı sözcüklerin birleşmesi sırasında ünlülerin düştüğü görülür. Buna ünlü aşaması da denir.
pazar + ertesi = pazartesi , ne + asıl = nasıl
Ünlü Türemesi
  • “genç, bir, az, dar” sözcüklerine cık eki eklendiğinde ünlü türemesi olur.
az + cık = azıcık , bir + cik = biricik
  • Pekiştirmelerde ünlü türemesi olur.
yap a yalnız , sap a sağlam
Ünlü Daralması
  • “-e, -a” ünlüsüyle biten eylemlere “-yor” eki getirildiğinde bu eylemlerin sonundaki “-e, -a” ünlüsün de daralma meydana gelerek “-ı, i, -u, ü” ünlülerine dönüşür.

 başla + yor = başlıyor , özle + yor = özlüyor , gel+me+yor= gelmiyor

  • “de-, ve-, ye-” eylemleri “-yor” eki almadan da daralabilir.

de = diyecek, ye= yiyerek

Ünlü Değişmesi
  • “Ben, Sen” zamirlerine getirilen “-a, -e” yönelme hâli eki bu sözcüklerin kökündeki ünlüleri değiştirir. 
Ben – a = Bana , Sen – a = Sana

Ulama 
  • Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan başka bir sözcük gelirse bu iki sözcük arasında ulama yapılabilir.
  • Ulama noktalama işaretlerinin olduğu yerlerde yapılmaz.
Küçük adam, sirenler içinde örneklerinde ulama vardır. Ancak “Ben, evden” örneğinde ulama yapılamaz çünkü arada noktalama işareti vardır.