EYLEM (FİİL)

  • Durum, kılış ve oluş bildiren sözcüklere eylem (fiil) denir.

Durum bildiren eylemler: Nesne almayıp hareket bildiren eylemlerdir.

kalkmak, yürümek, yatmak, oturmak…

Kılış bildiren eylemler: Nesne alan eylemlerdir. Neyi, kimi soruları sorularak bulunabilir.

yaz-, taşı-, anlat-, gör-…

Oluş bildiren eylemler: Nesne almayan ve kendiliğinden olma anlamı bildiren eylemlerdir.

çürümek, acıkmak, solmak, büyümek…

Eylemde Yapı

  • Basit eylemler: Yapım eki almamış eylemlerdir. Çekim eki alabilirler.

Gel-, yaz-, oku-, al-…

  • Türemiş eylemler: Yapım eki almış eylemlerdir.

başlattı, görünüyor, sevinmek, haberleşmek, düşürdü…

  • Birleşik eylemler: 

Kurallı birleşik eylemler:

Yeterlilik (-ebilmek): başarabilmek, yapabilmek, okuyabilmek…

Süreklilik (-ekalmak, -egelmek, -edurmak): bakakalmak, anlatılagelmek, gidedurmak…

Tezlik (-ivermek): çıkıvermek, atıvermek, yapıvermek…

Yaklaşma (-eyazmak): düşeyazmak (az kalsın düşüyordu)…

Yardımcı eylemlerle kurulmuş birleşik eylemler

Bir isim ile “etmek, olmak, eylemek, kılmak, bulmak…” gibi eylemlerin birleşmesinden oluşur.

affetmek, hissetmek, dikkatli olmak, etkili kılmak, son bulmak…

Anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik eylemler

Bütün deyimler bu gruba girer.

kendini kaybetmek, kahkaha atmak, etekleri zil çalmak, hasta düşmek…

Eylemde Kip

  • Haber (Bildirme) Kipleri

-miş: duyulan geçmiş zaman / gitmiş

-di: görülen geçmiş zaman / gördü

-acak: gelecek zaman / gelecek

-r: geniş zaman / hisseder

-yor: şimdiki zaman / alıyor

  • Dilek Kipleri

-e: istek kipi / yürüyelim

-meli: gereklilik kipi / bakmalı

-se: dilek-şart kipi / duysa, baksa, gelse

-emir kipi: otur, dur, kalk, yap, yetiştir, gel…

Eylemde Anlam (Kip) Kayması

Eylemde kullanılan kipin kendi anlamını değil de başka bir kipin anlamını taşımasıdır.

Haftaya Antalya’ya gidiyoruz. (Şimdiki zaman kipi var ancak gelecek zaman kipi yerine kullanılmıştır.)

Kitabı verir misin? (Geniş zaman kipi var ancak istek kipi yerine kullanılmıştır.)

Ek Eylem

  • Ek eylemin dört zamanı vardır.

-idi: hikâye

-imiş: rivayet

-dir: bildirme

-ise: şart

  • “-ise” ek eylemi hariç isme gelerek yüklem yapar.

başarılı-y-dı, var-mış, güzel-dir…

  • Bir kip eki almış eylemlere gelerek onları birleşik zamanlı eylem yapar.

bak-ı-yor-muş, gör-ür-se, git-se-y-di, al-acak-mış, bit-miş-tir…